
Обединетите нации денеска, 27 август, во Женева одбележуваат 20 години од Конвенцијата за правата на лицата со попреченост, еден од најзначајните меѓународни документи што го промени начинот на кој државите треба да гледаат на попреченоста – не како на медицински проблем или предмет на милосрдие, туку како прашање на човекови права, еднаквост и целосно учество во општеството. Одбележувањето се одржува во рамки на завршниот состанок на 35. седница на Комитетот на ОН за правата на лицата со попреченост.
Конвенцијата, позната како CRPD, беше усвоена од Генералното собрание на ОН на 13 декември 2006 година, беше отворена за потпишување на 30 март 2007, а стапи во сила на 3 мај 2008 година. Денес таа има 193 држави-страни, што ја прави еден од најшироко прифатените меѓународни договори за човекови права.
Нејзиното значење не е само во формалното признавање на правата. Конвенцијата воведе суштинска промена во пристапот кон попреченоста. Наместо лицето да се приспособува на општеството, државите и институциите имаат обврска да ги отстрануваат физичките, комуникациските, правните и општествените бариери што го спречуваат еднаквото учество.
Тоа значи пристапни улици, јавен превоз и институции, но и многу повеќе: право на образование во инклузивна средина, право на работа на отворениот пазар на труд, пристапни информации и комуникации, еднаквост пред законот, право на самостоен живот и избор каде и со кого ќе се живее, како и учество во политичкиот, културниот и јавниот живот.
Особено важна е промената од систем во кој лицата со попреченост се третираат како пасивни корисници на грижа кон пристап во кој тие се носители на права и активни учесници во донесувањето одлуки што ги засегаат. ОН нагласуваат дека политиките и законите треба да се развиваат со активно учество на лицата со попреченост и нивните репрезентативни организации.
1,3 милијарди луѓе и натаму се соочуваат со бариери
Дваесет години по усвојувањето на Конвенцијата, јазот меѓу пропишаните права и секојдневната реалност и натаму е голем.
Според најновите податоци на Светската здравствена организација, повеќе од 1,3 милијарди луѓе, односно околу 16 проценти од светската популација или приближно секој шести човек, живеат со значителна попреченост.
СЗО предупредува дека лицата со попреченост и натаму почесто се соочуваат со недостапни здравствени услуги, транспорт и инфраструктура, дискриминација, сиромаштија и исклучување од образованието и вработувањето. Недостапниот или прескап транспорт, на пример, создава до 15 пати поголеми тешкотии за лицата со попреченост отколку за останатото население.
Токму затоа, две децении по CRPD, предизвикот повеќе не е само државите формално да ја ратификуваат Конвенцијата, туку нејзините принципи да станат видливи во секојдневниот живот – во училиштата, работните места, болниците, судовите, јавниот превоз, дигиталните услуги и локалните заедници.
Пет држави под лупа на Комитетот
Денешното одбележување се совпаѓа со завршувањето на 35. седница на Комитетот за правата на лицата со попреченост, која се одржуваше од 12 до 27 август во Женева. Во текот на седницата Комитетот ги разгледуваше извештаите и примената на Конвенцијата во Чиле, Литванија, Катар, Словачка и Шри Ланка.
ОН ја стави Словачка под лупа за третманот во психијатриските установи и инклузивното образование
Комитетот е составен од независни експерти и ја следи примената на Конвенцијата во државите што ја ратификувале. Државите периодично мора да известуваат што презеле за да ги гарантираат правата на лицата со попреченост, а Комитетот потоа дава забелешки и препораки.
Македонија ја ратификуваше Конвенцијата во 2011 година
Македонија беше меѓу првите држави што ја потпишаа Конвенцијата на 30 март 2007 година. Инструментот за ратификација беше депониран во ОН на 29 декември 2011 година, а Конвенцијата стапи во сила за земјата на 28 јануари 2012 година. Македонија го ратификуваше и Факултативниот протокол, кој овозможува, под утврдени услови, индивидуални претставки до Комитетот на ОН.
Дваесет години по усвојувањето на CRPD, нејзината основна порака останува едноставна: пристапноста, инклузивното образование, самостојниот живот, работата и учеството во заедницата не се привилегии или услуги што зависат од добра волја – тие се права.
Токму степенот до кој тие права можат да се остварат во секојдневниот живот е вистинската мерка за тоа колку една држава ја спроведува Конвенцијата.
Редакција Брц
