Советот на Општина Пехчево денеска едногласно ја отфрли иницијативата за почнување урбанистичка постапка за изградба на дата-центар на пет катастарски парцели во КО Панчарево. Сите девет советници гласаа против, по повеќенеделни реакции околу недостигот од информации за проектот, пред сè за потребната електрична енергија и вода, влијанието врз животната средина и конкретната економска корист за локалната заедница. Пет советници од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и коалицијата и еден советник од Движење ЗНАМ, едногласно ја отфрлија иницијативата да има дата-центар во Пехчево. Градоначалникот Александар Китански изјави дека Општината во моментот нема стручна студија врз основа на која може да се утврдат реалните ефекти од инвестицијата.
Токму тоа е суштината на случајот Пехчево. Одлуката не мора да се толкува како избор „за или против вештачката интелигенција“. Советниците всушност требаше да одлучуваат за проект чиј клучен технички профил не беше јавно познат.
Според достапните информации, станува збор за приватна иницијатива за околу 30 декари земјиште меѓу Панчарево и Црник, на пет парцели кои треба да добијат намена Г4.7 – градби за чување и складирање дигитални податоци. Но, не е објавена инсталираната ИТ-моќност на центарот, потребната приклучна моќност, технологијата за ладење, годишната потрошувачка на вода, бројот на постојани работни места или финансискиот ефект за Општината.
А без тие бројки невозможно е сериозно да се одговори дали дата-центарот е добра или лоша инвестиција.
Зошто струјата е клучното прашање за Македонија
Дата-центрите, особено оние наменети за вештачка интелигенција, се меѓу најинтензивните нови потрошувачи на електрична енергија. Меѓународната агенција за енергетика проценува дека дата-центрите потрошиле околу 485 терават-часови електрична енергија во 2025 година и дека нивната потрошувачка може приближно да се удвои до 950 TWh во 2030 година. Потрошувачката на центрите ориентирани кон ВИ се очекува да се зголеми уште побрзо, приближно тројно до крајот на деценијата.
За големи држави тоа е предизвик. За мал електроенергетски систем како македонскиот, размерот станува уште поважен.
Според годишниот извештај на Регулаторната комисија за енергетика, бруто-потрошувачката на електрична енергија во Македонија во 2025 година била 7.098 GWh. Од домашно производство биле обезбедени 86,26 проценти, а 13,74 проценти од увоз.
Еве што би значеле различни хипотетички големини на дата-центар доколку работи континуирано:
| Моќност на објектот | Приближна годишна потрошувачка | Удел во целата бруто-потрошувачка на Македонија во 2025 |
|---|---|---|
| 10 MW | 87,6 GWh | околу 1,2% |
| 50 MW | 438 GWh | околу 6,2% |
| 100 MW | 876 GWh | околу 12,3% |
Овие се илустративни пресметки, не податоци за проектот во Пехчево, бидејќи неговата моќност не е јавно објавена.
Но тие покажуваат зошто е неопходно прво да се знае бројката. Дата-центар од 50 MW што работи постојано би трошел речиси онолку електрична енергија колку што во 2025 година заедно потрошиле сите потрошувачи директно приклучени на македонската преносна мрежа, за кои РКЕ наведува 451 GWh.
Тоа веќе не е локална инвестиција. Тоа е прашање на национална енергетска политика.
Водата: Голем проблем, но бројките не смеат да се измислуваат
Најсилните реакции во Пехчево се поврзани со водата. Но токму тука е потребна најголема прецизност.
Не може однапред да се каже дека секој дата-центар ќе троши „вода колку еден град“. Потрошувачката драматично зависи од технологијата за ладење, климатските услови, температурата на серверите, користењето затворен воден круг, повторната употреба на вода и од тоа дали се користи воздушно или испарувачко ладење.
Истражување на американската Национална лабораторија „Лоренс Беркли“ покажува дека потрошувачката на вода по компјутерско оптоварување може да варира повеќе од 10.000 пати во зависност од комбинацијата на сервери, електрична мрежа, ладење, клима и ефикасност на објектот.
Затоа, без конкретен проект, тврдењата за точна потрошувачка на вода во Панчарево се шпекулација.
Но исто толку неоправдано би било инвеститорот или институциите да тврдат дека ризик нема без да објават воден биланс.
За Пехчево токму тој документ треба да биде еден од првите услови пред воопшто да се разговара за дозвола.
Европа не ги забранува дата-центрите, туку почнува строго да ги мери
Европската Унија не оди кон политика „без дата-центри“. Напротив, ги третира како критична дигитална инфраструктура, но паралелно воведува сè построги правила за нивната енергетска и еколошка ефикасност.
Според Директивата за енергетска ефикасност, дата-центрите во ЕУ со ИТ-побарувачка над 500 kW имаат обврска да доставуваат податоци за клучни показатели, вклучително потрошувачка на енергија и вода. Европската комисија веќе воспостави заедничка база и систем за оценување на нивната одржливост, а работи и на минимални стандарди за перформанси.
Тоа е значајна лекција за Македонија: забрзаната урбанистичка постапка не смее да значи забрзано прескокнување на податоците.
Телма објави дека со законските измени дата-центрите во Македонија добиле статус на градби од национално значење и дека постапката е олеснета, при што стручна ревизија и јавна анкета не се задолжителни во ист обем како претходно. Токму поради потенцијалниот размер на овие објекти, тоа отвора прашање дали националното значење треба да носи помалку контрола или, напротив, уште поголема транспарентност.
Ирска е предупредувањето
Најдобриот европски пример за тоа што се случува кога дата-центрите растат побрзо од енергетската политика е Ирска.
Официјалната ирска статистика покажува дека во 2025 година дата-центрите потрошиле 23 проценти од целата мерена електрична енергија во земјата, наспроти само 5 проценти во 2015 година. За споредба, сите урбани домаќинства заедно учествувале со 18 проценти.
Ирска сепак не ги забрани дата-центрите. Наместо тоа, од декември 2025 година воведе многу построг модел. Новите центри мора да обезбедат сопствена или блиска производна и/или батериска моќност што ќе одговара на нивното максимално барање од мрежата и најмалку 80 проценти од годишната потрошувачка да ја покријат со нови обновливи извори произведени во Ирска. При одобрување се зема предвид и дали локацијата се наоѓа во дел од мрежата што веќе е преоптоварен.
Таков модел е многу порелевантен за Македонија од едноставното „да“ или „не“.
Финска покажува како дата-центарот може да стане ресурс
Другата страна на приказната е Финска.
Серверите претвораат речиси целата електрична енергија што ја користат во топлина. Таа најчесто се исфрла во околината, но може да се искористи.
Во Еспо и Кирконуми, „Фортум“ и „Мајкрософт“ градат систем во кој отпадната топлина од дата-центрите ќе влегува во мрежата за централно греење. Кога проектот целосно ќе проработи, се очекува да покрива околу 40 проценти од годишната потреба за централно греење на околу 250.000 корисници во регионот.
Но тука доаѓаме повторно до Пехчево.
Отпадната топлина има вредност само ако во близина постои некој што може да ја употреби: градска топлификација, стакленици, индустрија, сушари, туристички комплекси или други големи потрошувачи на топлина.
Дата-центар среде рурална област без таква инфраструктура може да произведува огромна количина топлина која едноставно ќе се исфрла.
Затоа локацијата е исто толку важна колку и технологијата.
Што Македонија може да добие?
Добро проектиран дата-центар може да донесе значителна капитална инвестиција, градежни работи, даночни приходи, нова оптичка и електроенергетска инфраструктура и подобра дигитална поврзаност. На национално ниво, домашна инфраструктура за cloud и AI може да ја намали зависноста од странски центри, да овозможи побрз пристап до услуги и да создаде основа за домашни компании, универзитети и институции да користат голема компјутерска моќ.
Дата-центрите можат да бидат и причина инвеститор да изгради нова соларна или ветерна електрана, батериски систем и нова мрежна инфраструктура, доколку државата тоа го постави како услов.
Ирска покажува и дека секторот може да создаде поширок екосистем од градежни, инженерски, електротехнички и дигитални компании. Во 2024 година изградбата и работењето на ирските дата-центри биле поврзани со околу 19.500 работни места и 2,2 милијарди евра додадена вредност.
Но Ирска е веќе седиште на најголемите американски технолошки компании. Не може автоматски да се претпостави дека истите економски ефекти ќе се пресликаат во Пехчево.
А што може да изгубиме?
Најголемиот ризик е Македонија да обезбеди евтина земја, струја, вода и инфраструктура за објект кој генерира голема вредност надвор од земјата, а локално остава релативно мал број работни места.
Дата-центрите се капитално, а не трудоинтензивно производство. Меѓународната телекомуникациска унија посочува дека типичен дата-центар може да има само пет до 30 постојани работни места, иако бројот варира според видот и големината. Големиот број работници најчесто се потребни во фазата на изградба.
Ако за возврат центарот бара десетици мегавати електрична енергија, нов далновод, значителни количества вода и државни олеснувања, економската равенка мора да се направи многу внимателно.
Особено во Македонија, каде што ММФ предупредува на висока енергетска интензивност, значајна зависност од увоз на енергија и стар производствен систем кој сè уште силно се потпира на фосилни горива.
Пехчево го постави вистинското прашање, но одговорот не е „никогаш“
Од денешната одлука може да се извлече поважен заклучок од едноставното „Пехчево не сака дата-центар“.
На Македонија ѝ требаат дата-центри. Прашањето е какви, каде, со чија струја, со чија вода и за чија економска корист.
Проект од ваков тип не би требало да добие зелено светло без однапред да бидат јавно познати максималната електрична моќност и годишната потрошувачка, изворот на електрична енергија, потребната мрежна инфраструктура, технологијата и годишниот биланс на вода, системот за ладење, бројот на привремени и постојани работни места, даночните приходи за државата и општината, користењето на отпадната топлина и обврските на инвеститорот во случај на суша или енергетска криза.
Ако инвеститор сака 50 или 100 MW, Македонија може да побара заедно со центарот да изгради еквивалентен нов производствен капацитет од обновливи извори и батерии, како што Ирска веќе бара од новите проекти. Ако користи вода, може да се постави услов за затворен систем, употреба на техничка наместо вода за пиење и јавно објавување на потрошувачката. Ако создава огромна количина топлина, треба да постои план таа да стане ресурс за локалната економија.
Под такви услови, дата-центарот може да биде развојна инвестиција.
Без нив, постои реален ризик Македонија да го извезува највредното што го има, електричната енергија и водата, не преку далновод или цевковод, туку во форма на компјутерска моќ, додека најголемиот дел од економската вредност се создава на друго место.
Затоа денешното гласање во Пехчево не треба да биде крај на дебатата за дата-центрите. Треба да биде почеток на многу посериозна национална политика за нив.
Ј. Ѓорѓиоски во соработка со ChatGPT



