ВЕСТИИМПУЛСМАГАЗИН
Во тренд

Денеска требаше да биде крајот на светот: Равенката од 1960 година што го означи 13 ноември 2026 како „суден ден“

Пред 66 години тројца научници објавиле труд во престижното списание „Science“, во кој пресметале дека човечката популација ќе се приближи кон бесконечност токму на денешниот датум. Нивната равенка изгледала убедливо, но реалноста тргнала во сосема поинаква насока. Приказната за едно необично научно предвидување, математичка сингуларност и границите на прогнозирањето на иднината.

Петок, 13 ноември 2026 година. За љубителите на необични научни приказни, денешниот датум има посебно значење. Според математичка пресметка објавена пред 66 години во едно од најреномираните научни списанија во светот, токму денес човечката популација требало да достигне точка во која нејзиниот број ќе се приближи кон бесконечност.

Не станува збор за пророштво, религиозно предвидување или сценарио за судир со астероид. Предвидувањето потекнува од научен труд со наслов „Doomsday: Friday, 13 November, A.D. 2026“, објавен на 4 ноември 1960 година во американското списание „Science“.

Негови автори се тројца истражувачи од Универзитетот во Илиноис – Хајнц фон Ферстер, Патриша М. Мора и Лоренс В. Амио. Тие анализирале историски податоци за растот на светската популација во претходните два милениума и се обиделе математички да ја опишат динамиката на човечкото размножување.

Нивниот заклучок бил необичен, но математички јасен: ако човештвото продолжи да се размножува според истата динамика како во претходните 2.000 години, бројот на луѓе ќе расте сè побрзо, сè додека математички не се приближи кон бесконечност на 13 ноември 2026 година.

„Нашите пра-пра-внуци нема да умрат од глад. Ќе бидат згмечени до смрт“, напишале авторите во една од највпечатливите реченици во трудот.

Како тројца научници стигнале до датумот 13 ноември?

За да го разберат растот на човештвото, истражувачите тргнале од две основни биолошки појави: раѓањето и смртта. Бројот на луѓе се менува во зависност од односот меѓу наталитетот и морталитетот.

Но, според нивната анализа, човечката популација не растела само со постојана стапка, туку со стапка која се забрзувала низ историјата.

За да го испитаат ова, авторите собрале 24 историски процени за бројот на жители на планетата, кои опфаќале период од почетокот на нашата ера до 1958 година. Потоа ги примениле врз математички модел кој требало да ја опише долгорочната динамика на растот.

Резултатот бил хиперболична крива – модел според кој растот станува сè побрз како што се зголемува популацијата.

Разликата меѓу експоненцијалниот и хиперболичниот раст е суштинска. Кај експоненцијалниот раст, процентуалната стапка останува иста, па времето потребно за удвојување на популацијата е приближно константно. Кај хиперболичниот модел, времето потребно за секое следно удвојување станува сè пократко.

Математичката формула на Фон Ферстер и неговите соработници била:

N(t) = 1,79 × 10¹¹ / (2026,87 − t)⁰·⁹⁹

Во неа, N го означува бројот на луѓе, а t е времето изразено во години од почетокот на нашата ера.

Што се случува кога годината t се приближува до 2026,87? Именителот на дробката се приближува кон нула, а вредноста на целата равенка расте без ограничување.

Математичарите ваквата појава ја нарекуваат сингуларност – точка во која математичкиот модел дава бесконечна вредност или престанува да има физички смислена интерпретација.

Тоа е вистинското значење на предвидувањето. Авторите не пресметале дека на Земјата ќе се случи катастрофа на 13 ноември, туку дека моделот што го конструирале ќе стигне до математичка граница на тој датум.

Зошто токму петок, 13 ноември?

Овој детал ѝ дава дополнителна димензија на приказната.

Хајнц фон Ферстер е роден на 13 ноември 1911 година. Во 2026 година би наполнил 115 години. Денот што го означил како „суден ден“ во својата научна публикација се совпаѓа со неговиот роденден.

Тоа отвора прашање дали авторите навистина верувале дека нивната пресметка може да предвиди толку прецизен датум.

Нивниот научен труд содржи математички модел и статистичка анализа, но истовремено има и провокативен, речиси сатиричен тон. Дел од подоцнежните анализи го толкуваат како намерно драматизирање на неодржливоста на тогашниот демографски тренд.

Дополнително, бројката 2026,87 не означувала прецизност до конкретен ден. Во оригиналниот труд, процената за годината на сингуларноста има неизвесност од плус-минус 5,50 години.

Со други зборови, датумот 13 ноември бил впечатлива интерпретација на математичкиот резултат, а не прецизно утврден научен рок.

Каде се распадна предвидувањето?

Кога трудот бил објавен во 1960 година, светот имал околу три милијарди жители. Во следните децении популацијата навистина продолжила да расте, а математичкиот модел релативно добро ја опишувал динамиката во еден дел од тој период.

Но, се случила промена што равенката не успеала да ја предвиди.

Стапката на раст на светската популација го достигнала својот врв во 1963 година, кога изнесувала околу 2,3 проценти годишно. Потоа започнала долгорочна тенденција на забавување.

Се менувале семејните модели, се зголемувало образованието, се подобрувал пристапот до контрацепција, а урбанизацијата и економскиот развој влијаеле врз бројот на деца во семејствата.

Во многу земји наталитетот почнал да опаѓа побрзо отколку што претпоставувале тогашните модели.

Нова анализа на Нихал Сулаиман, објавена на 5 ноември 2026 година, ја проверува оригиналната равенка со податоци за светската популација од 1960 до 2025 година.

Резултатот е особено впечатлив: според оригиналната формула, во 2025 година светот требало да има околу 96 милијарди жители. Реалната бројка била околу 8,22 милијарди.

Разликата не е мала статистичка грешка. Таа покажува дека претпоставката за постојано забрзување на растот престанала да одговара на демографската реалност.

Моделот предвидувал дека човештвото ќе продолжи да се размножува со сè поголема брзина. Но, во реалноста, стапката на раст почнала да се намалува.

Од страв од пренаселеност до страв од демографски пад

Предвидувањето на тројцата научници се појавило во период кога прашањето за пренаселеноста станувало една од големите светски теми.

Во 1968 година американскиот биолог Пол Ерлих ја објавил книгата „The Population Bomb“, во која предупредувал на опасноста од масовен глад предизвикан од неконтролираниот раст на населението.

Четири години подоцна, извештајот „The Limits to Growth“, подготвен со помош на компјутерски модели, ја отвори дебатата за ограниченоста на природните ресурси и можноста за системски економски и еколошки проблеми.

Стравувањата од пренаселеност влијаеле и врз политиките на некои држави. Кинеската политика на едно дете, воведена кон крајот на 1970-тите, е еден од најпознатите примери за државна интервенција во демографското однесување.

Меѓутоа, денешната демографска слика е значително поинаква од онаа што ја замислувале авторите во 1960 година.

Според Обединетите нации, глобалната стапка на плодност во 2024 година изнесувала околу 2,3 живородени деца по жена, во споредба со 3,3 во 1990 година.

Повеќе од половина од земјите и териториите во светот веќе имаат стапка на плодност под 2,1 дете по жена, нивото кое долгорочно е потребно за одржување на населението без миграција.

Наместо бесконечен раст, Обединетите нации сега очекуваат светската популација да продолжи да се зголемува во следните пет до шест децении, да достигне околу 10,3 милијарди луѓе во средината на 2080-тите, а потоа постепено да почне да опаѓа.

Тоа не значи дека проблемот со пренаселеноста е исчезнат. Во одредени земји, особено во делови од Африка, брзиот раст на населението и понатаму создава сериозни предизвици за обезбедувањето храна, вода, образование и здравствени услуги.

Но, во други делови од светот, особено во Источна Азија и Европа, се зголемува загриженоста поради нискиот наталитет, стареењето на населението и недостигот од работоспособни луѓе.

Што нè учи равенката од 1960 година?

Австралиската јавна телевизија ABC, во анализа објавена токму денеска, 13 ноември, разговара со економистот Хавиер Бирченал од Универзитетот во Калифорнија, Санта Барбара, и демографот Питер Мекдоналд од Универзитетот во Мелбурн.

Нивните забелешки ја отвораат суштинската дилема: колку далеку можеме да ја проектираме иднината врз основа на податоците од минатото?

Мекдоналд укажува дека наталитетот не може со голема точност да се предвидува на долг рок, бидејќи зависи од општествени и економски промени кои сè уште не се случиле.

Токму тоа е слабоста на моделот од 1960 година. Тој ја претворил историската тенденција во правило за иднината, без да може да ги предвиди промените што ќе ја прекинат таа тенденција.

Слично предупредување упатува и професорот Марк Вулхаус од Универзитетот во Единбург во анализа објавена во „The Conversation“ на 11 ноември. Според него, случајот со предвидувањето на Фон Ферстер покажува колку е важно да се разбере дека начинот на кој е конструиран еден математички модел ги ограничува и резултатите што тој може да ги даде.

Научниот модел не е исто што и иднината. Тој е обид да се опише реалноста преку одредени претпоставки. Кога претпоставките престануваат да важат, резултатите можат да станат целосно погрешни, дури и кога математиката е правилно применета.

И така, петокот, 13 ноември 2026 година, поминува без математичкиот крај на човештвото.

Равенката на тројцата научници останува интересен историски документ, но и потсетник дека најопасната грешка при прогнозирањето на иднината е претпоставката дека светот ќе продолжи да се однесува како во минатото.

Оригиналниот труд може да се прочита во архивата на списанието „Science“: Doomsday: Friday, 13 November, A.D. 2026 (4 ноември 1960 година).

Back to top button