На 17 октомври се одбележува Меѓународниот ден за искоренување на сиромаштијата, посветен на подигнување на свеста за нееднаквоста, социјалната исклученост и потребата секој човек да има пристап до храна, домување, здравствена заштита, образование и достоинствен живот. И покрај меѓународните обврски и развојните програми, сиромаштијата останува еден од најголемите глобални предизвици, а нејзините последици се чувствуваат и во економски развиените земји.
Во светот, сиромаштијата не се мери само преку недостигот од пари. Таа опфаќа и ограничен пристап до образование, здравствени услуги, безбедно домување, чиста вода и можности за вработување. Во земјите погодени од конфликти, климатски катастрофи и економска нестабилност, овие проблеми дополнително се продлабочуваат, додека во другите општества растечките трошоци за живот и несигурните приходи им отежнуваат на домаќинствата да ги покријат основните потреби.
Во Македонија, сиромаштијата и ризикот од социјална исклученост остануваат важни прашања, особено кај домаќинствата со ниски приходи, невработените, самохраните родители и семејствата со повеќе деца. За да се прикаже реалната состојба, клучни се официјалните податоци за стапката на сиромаштија, прагот на ризик од сиромаштија, материјалната лишеност и разликите меѓу одделните групи население.
Светот: 826 милиони луѓе живеат во екстремна сиромаштија
Според најновите процени на Обединетите нации, во 2026 година околу 826 милиони луѓе во светот живеат во екстремна сиромаштија, односно со помалку од три американски долари дневно, пресметани според паритетот на куповната моќ од 2021 година. Тоа е приближно секој десетти жител на планетата.
Податоците покажуваат дека напредокот во намалувањето на сиромаштијата забавува. Ако продолжат сегашните трендови, околу девет проценти од светското население и во 2030 година би можеле да живеат во екстремна сиромаштија, што укажува дека глобалната цел за нејзино искоренување до крајот на деценијата е далеку од остварување.
Проблемот е особено изразен во субсахарска Африка и во земјите погодени од вооружени конфликти и институционална нестабилност. Во овие региони, сиромаштијата се поврзува со ограничен пристап до образование и здравствени услуги, недостиг од стабилни работни места и изложеност на климатски катастрофи.
Сиромаштијата не ги погодува само луѓето без работа. Во текот на 2025 година, околу 284 милиони вработени лица во светот, или 7,9 проценти од вработеното население, живееле во екстремна сиромаштија. Младите работници имаат повеќе од двојно поголема веројатност да се најдат во таква положба во споредба со возрасните работници.
Дополнителен проблем е недоволната социјална заштита. Иако повеќе од половина од светското население добива најмалку еден вид социјален надоместок или заштита, околу 3,8 милијарди луѓе и понатаму немаат никаква форма на социјална заштита.
Домувањето во фокусот на годинашното одбележување
Темата на Меѓународниот ден за искоренување на сиромаштијата во 2026 година е „Безбеден дом за сите“, во рамките на пошироката тема на Обединетите нации за периодот 2026-2028 година, „Обединети за мир и човекови права“.
Според Обединетите нации, повеќе од 2,8 милијарди луѓе во светот се соочуваат со некаков облик на несоодветно или несигурно домување. Меѓу нив се луѓе што живеат во пренаселени или небезбедни објекти, како и лица што не можат да си дозволат соодветен станбен простор. Повеќе од 300 милиони луѓе немаат безбеден и соодветен дом.
Високите трошоци за домување можат дополнително да ги оптоварат семејствата со ниски приходи, оставајќи им помалку средства за храна, образование, здравствена заштита и други основни потреби. Недостигот од стабилен дом може да го наруши и образованието на децата, да го отежне вработувањето и да ја зголеми социјалната исклученост.
Со годинашната тема, Обединетите нации повикуваат на политики што ќе обезбедат безбедно, достапно и финансиски прифатливо домување, со вклучување на луѓето што непосредно се соочуваат со сиромаштија во креирањето на мерките што ги засегаат.
Во Македонија 21,9 проценти од населението се изложени на ризик од сиромаштија
Во Македонија, најновите конечни податоци на Државниот завод за статистика, објавени на 30 април 2026 година, покажуваат дека стапката на ризик од сиромаштија во 2024 година изнесувала 21,9 проценти. Тоа значи дека повеќе од една петтина од населението живеело со приходи под национално утврдениот праг на ризик од сиромаштија.
Прагот се пресметува врз основа на 60 проценти од медијалниот еквивалентен приход. За едночлено домаќинство, годишниот праг на ризик од сиромаштија во 2024 година изнесувал 178.286 денари, додека за четиричлено домаќинство со двајца возрасни и две деца помлади од 14 години изнесувал 374.400 денари.
Според истиот извештај, стапката на ризик од сиромаштија пред социјалните трансфери и пензиите изнесувала 39,4 проценти. Овој показател ја покажува разликата меѓу приходната состојба пред овие исплати и состојбата по нивното вклучување во пресметката. По социјалните трансфери, стапката изнесувала 21,9 проценти.
Податоците откриваат разлики и меѓу одделните групи население. Кај вработените лица стапката на ризик од сиромаштија изнесувала 7,9 проценти, додека кај пензионерите била 12 проценти. Кај домаќинствата со двајца возрасни и две зависни деца стапката изнесувала 17,1 процент.
Овие показатели се однесуваат на ризикот од сиромаштија според приходите и не треба да се изедначуваат со екстремната сиромаштија според меѓународниот праг на Светската банка. Методологиите се различни и ја мерат сиромаштијата од различни аспекти.
Детската сиромаштија останува посебен предизвик
Особено загрижувачка е состојбата на децата. Според податоците на Државниот завод за статистика објавени во 2024 година, а цитирани од УНИЦЕФ, во 2021 година повеќе од 120.000 деца во земјава, односно 32,8 проценти од сите деца, живееле под националниот праг на сиромаштија. Тоа е историски податок за 2021 година, а не најнова стапка за 2026 година.
УНИЦЕФ тогаш предупреди дека детската сиромаштија има последици врз физичкиот, когнитивниот и социјалниот развој, а нејзините ефекти можат да продолжат и во зрелоста. Организацијата посочи и дека помалку од 23 проценти од домаќинствата со деца добивале детски или семејни парични надоместоци, според податоците наведени во соопштението од октомври 2024 година.
Детската сиромаштија не се сведува само на приходите на родителите. Таа може да значи ограничен пристап до квалитетно образование, недоволна исхрана, несоодветни услови за живеење и помали можности за учество во општествениот живот. Децата од семејства со ниски приходи се изложени на поголем ризик од долгорочна социјална исклученост.
Сиромаштијата како прашање на човекови права
Меѓународниот ден за искоренување на сиромаштијата се одбележува секоја година на 17 октомври. Целта е да се привлече внимание кон условите во кои живеат луѓето со ниски приходи, но и кон структурните причини што ја одржуваат сиромаштијата: нееднаквоста, недостигот од пристапни јавни услуги, несигурната работа и ограничената социјална заштита.
Обединетите нации нагласуваат дека напредокот бара проширување на социјалната заштита, пристап до достоинствена работа и вложувања во основните услуги, како и политики за безбедно и достапно домување.
Во Северна Македонија, конечните податоци за 2024 година покажуваат дека ризикот од сиромаштија опфаќа 21,9 проценти од населението, додека податоците за детската сиромаштија од 2021 година укажуваат на особено изложена група. Тоа се двата важни показатела што треба да се имаат предвид при следењето на состојбата и ефектите од мерките за социјална поддршка.
Редакција Брц










