
Напуштен аеродром на суровиот Западен Брег на Тасманија, Австралија, наскоро ќе стане дом на масивна, аголна челична структура со застрашувачка намена: да го сними „секој чекор“ што човештвото го прави кон сопствената „катастрофа“. Овој впечатлив монолит, познат како „Црна кутија на Земјата“ (Earth’s Black Box), ќе биде поставен на гранитното плато на западниот дел од островот – кој се наоѓа на околу 150 милји од австралиското копно – и ако сè оди според планот, ќе биде пуштен во функција до крајот на оваа година, јавува „CNN“.
Дизајнот на кутијата е импозантен и со големина на градски автобус. Изработен е од челик дебел три инчи, опкружен со бетонски панели и покриен со покрив од цврсто стакло под кое се наоѓаат соларни панели. Неговата цел е да го заштити и напојува она што се случува внатре: уредот постојано ќе снима стотици климатски податоци – од температурите и порастот на нивото на морето, па сè до политички говори и научни извештаи за климата.
„Тоа е во суштина неуништлив уред за снимање податоци со сопствено напојување“, вели Роб Бимиш, основач и креативен директор на агенцијата за еколошки комуникации ‘Rouser Lab’, која е една од организациите зад проектот.
Во непосредна иднина, кутијата „ќе зборува со светот, комуницирајќи ги моменталните сетови на податоци и наоди“, додава Бимиш. Јавноста ќе може да ги следи податоците онлајн, а посетителите на самата локација ќе можат да се поврзат со кутијата преку своите мобилни телефони. Но, долгорочно гледано, идејата е да се создаде траен запис за идните цивилизации доколку климатските промени го збришат човештвото. Според официјалната веб-страница, уредот „ќе обезбеди објективен приказ на настаните што доведоа до пропаст на планетата“.
Помеѓу стравот, надежта и одложените рокови
Овој проект е делумно уметничка инсталација, делумно складиште за податоци, делумно старомодна временска капсула, но и своевиден „генератор на страв“. За креаторите – меѓу кои се и маркетинг агенцијата „Clemenger“ и уметничкиот колектив „Glue Society“ – кутијата треба да послужи како аларм за акција кој ќе го насочи вниманието кон ескалирачката климатска криза.
Името на инсталацијата е инспирирано од црните кутии во авионите кои ги чуваат податоците од летот и одлуките на пилотите за да помогнат во реконструкција на несреќите. Во овој случај, планетата е авионот, а човештвото е пилотот.
Бимиш признава дека кутијата има цел да предизвика страв, кој го нарекува „масивен мотиватор за климатска акција“, но во исто време нуди и доза оптимизам:
„Авионот е сè уште во воздух… сè уште има надеж навистина да се избегне она најлошото од климатските промени.“
Реализацијата на овој проект доаѓа по долг и макотрпен процес. Идејата првпат беше објавена во 2021 година за време на климатскиот самит на ОН (COP26) во Глазгов, кога веднаш предизвика лавина наслови, па дури се најде и во воведниот монолог на познатиот комичар Стивен Колбер во неговото шоу „Late Show“.
„Осудени сме на пропаст“, изјави тогаш Колбер во својот препознатлив стил, приближувајќи го лицето до камерата.
Иако првично беше најавено дека изградбата ќе заврши во 2022 година, четири години подоцна самите градежни работи на терен сè уште не се започнати, иако компонентите во моментов интензивно се склопуваат.
„Видете, ова е навистина смел проект“, вели Бимиш, објаснувајќи ги доцнењата со потребата од совршен дизајн, инженерски планови, одобренија за градба и, најважно од сè, финансиски средства кои главно доаѓаат од донатори. Тој додава дека временските рокови се секогаш „лизгави“, но се надева дека сè ќе биде подготвено и пуштено во функција до декември.
Локалните власти во Тасманија со задоволство го прифаќаат проектот. Шејн Пит, градоначалник на регионот на Западниот Брег, истакна дека островот бил избран бидејќи е „еден од геолошки и политички најстабилните региони во светот“. Тој верува дека кутијата ќе донесе и дополнителен бенефит во форма на развој на туризмот во оваа оддалечена област каде живеат околу 4.600 луѓе.
Дали стравот навистина е одржлив мотиватор?
Од друга страна, дел од научната заедница бурно дебатира околу ефектот на овој проект. Катарин Хејхо, атмосферски научник од Универзитетот „Тексас Тек“ и главен научник во организацијата „The Nature Conservancy“, смета дека кутијата може да „служи како валидатор за записите кои веќе се зачувани од самата Земја“. Таа објаснува дека планетата ја чува сопствената климатска историја во природните карактеристики како што се годовите на дрвјата, коралните гребени и јадрата од мраз, кои им овозможуваат на научниците да ја реконструираат климата со милениуми наназад, додека „Црната кутија“ би помогнала тие записи да се зачуваат во попрецизни временски рамки.
Сепак, таа ја доведува во прашање тезата дека стравот ќе ги натера луѓето да дејствуваат. Според неа, стравот ја зголемува свеста, но не и самата акција:
„Зошто да не? Затоа што ако не знаете што да правите, нема да правите ништо“, децидна е Хејхо.
Слично размислува и Ентони Лајзеровиц, професор по климатски комуникации на Јеил, кој објаснува дека стравот обично предизвикува реакција на „борба или бегство“ (fight-or-flight), која е одлична кога се соочувате со итна закана, како на пример кога ве напаѓа сабјозаб тигар. Меѓутоа, тој нагласува дека стравот не е емоција која може да се одржува на долг рок.
„А климатските промени не се како сабјозаб тигар; климатските промени се хроничен проблем кој прогресивно се वлошува со децении“, вели Лајзеровиц, додавајќи дека за да остане во умот на луѓето, овој проект ќе мора постојано да генерира нови приказни низ годините.
Покрај тоа, останува и комплицираното прашање како идните генерации воопшто ќе успеат да пристапат до дигиталните податоци во кутијата. „Каква ќе биде идната технологија во општество опустошено од климатските промени? Ние навистина не знаеме“, признава и самиот Бимиш.
И покрај скептицизмот, креаторите не се откажуваат од намерата да ја разбудат заспаната јавност.
„Тој постои за да ја принуди климатската реалност и егзистенцијалниот ризик од климатските промени во јавната свест… За тоа навистина служи“, заклучува Бимиш.
