ВЕСТИЕДНАКВИИМПУЛСИТ
Во тренд

Рокот истекува: Фасадна усогласеност за дигитална пристапност на владините сајтови

Истражување на Брц.мк ја открива вистинската состојба со дигиталната пристапност на македонските министерства пред истекот на законскиот рок. Дали документите се читливи за лицата со оштетен вид?

Наближувањето на 31 декември претставува критичен тест за капацитетите на македонскиот јавен сектор да се трансформира во вистински инклузивен сервис за сите граѓани. Овој датум е законскиот краен рок до кој постојните веб-страници и мобилни апликации на институциите од јавниот сектор во Македонија мора да се усогласат со стандардите за дигитална пристапност. Темата за дигитална инклузија долго време беше на маргините на јавните политики, третирана повеќе како прашање на добра волја отколку како фундаментално човеково право. Сепак, со неодамнешните законодавни измени, државата презеде сериозна обврска да го премости овој дигитален јаз. Оваа опсежна истражувачка анализа на Брц.мк има за цел да ја деконструира фактичката состојба на теренот, евалуирајќи ја дигиталната пристапност на владините портали за лицата со оштетен вид и слух, анализирајќи ги техничките, правните и општествените димензии на овој комплексен процес.

Законската рамка и европските директиви како катализатор на промените

Институционалната свест за потребата од дигитална пристапност доби свој правен облик со донесувањето на Законот за пристапност на веб-страниците и мобилните апликации на институциите од јавниот сектор, кој беше изгласан во Собранието на 12 септември 2025 година. Овој законски акт претставува историска пресвртница бидејќи македонската регулатива за првпат сериозно се усогласува со релевантната Европска директива 2016/2102, која наложува јавните дигитални сервиси да бидат подеднакво достапни за лицата со попреченост. Официјалната примена на Законот започна на 1 јули 2026 година, оставајќи им на институциите транзициски период до 31 декември истата година за целосно да ги адаптираат своите постојни електронски платформи.

Според изјавите на министерот за дигитална трансформација, Стефан Андоновски, овој закон не третира само технички прашања, туку во својата суштина е закон за човекови права, бидејќи дигиталната пристапност им овозможува на лицата со оштетен вид и слух самостојно да читаат информации, да пополнуваат обрасци и да добиваат документи. Ваквата самостојност е од круцијално значење за заштита на приватноста, бидејќи ја елиминира потребата овие лица да ги споделуваат своите лични податоци, лозинки или финансиски информации со трети лица кои претходно морале да им помагаат при користењето на дигиталните услуги.

Законот предвидува ригорозни обврски за транспарентност, наметнувајќи им на сите институции од јавниот сектор задолжително континуирано да објавуваат „Изјава за пристапност“ на насловната страна на своите платформи. Оваа изјава служи како правно обврзувачки документ кој го информира корисникот за степенот на усогласеност на страницата, но истовремено воспоставува и систем за повратна врска. Граѓаните имаат законско право да побараат пристапна алтернатива за содржини кои се недостапни, а институцијата е должна да одговори на ова барање во рок од 15 работни дена. Доколку институцијата не е во можност веднаш да ја обезбеди бараната содржина, таа мора да понуди соодветно образложение и да најде алтернативен механизам за да му ја достави информацијата на корисникот. Во одредени случаи, законот предвидува исклучоци доколку усогласувањето претставува несразмерен товар за институцијата, но ваквите отстапки се строго регулирани и подложни на ревизија до крајот на 2026 година. Подготовката на овој закон беше резултат на инклузивен процес во кој, покрај претставниците на институциите и академската заедница, активно учествуваа и здруженијата на лица со попреченост преку јавни дебати и работни состаноци. Сепак, како што покажува понатамошната анализа, постои значителен јаз помеѓу нормативните очекувања и техничката реалност на македонскиот интернет пространство.

Анатомија на техничките стандарди: WCAG како глобален репер

За да се разбере степенот на подготвеност на македонските државни сајтови, неопходно е длабинско разбирање на техничките стандарди кои ја дефинираат дигиталната пристапност. Основата на сите современи легислативи, вклучително и македонската и европската, се Насоките за пристапност на веб-содржини (WCAG), развиени од Конзорциумот за светска мрежа (W3C) преку Иницијативата за веб-пристапност (WAI). Овие насоки не се само теоретски препораки, туку прецизни, мерливи технички критериуми кои одредуваат како дигиталните интерфејси треба да се кодираат и дизајнираат за да бидат употребливи од страна на лицата со различни видови попреченост.

Развојот на овие стандарди има долга историја, почнувајќи од WCAG 1.0 во 1999 година, преминувајќи кон фундаменталниот WCAG 2.0 во 2008 година, кој подоцна стана и ISO стандард. Тековниот глобален репер, кој го наметнуваат повеќето национални закони, е WCAG 2.1, објавен во 2018 година, кој воведе дополнителни критериуми за успешност фокусирани на мобилната пристапност, лицата со слаб вид и когнитивните попречености. Најновата итерација, WCAG 2.2, беше објавена во октомври 2023 година и воведена во најновата верзија на европскиот стандард во септември 2026 година, додавајќи нови критериуми за подобрена видливост на фокусот и конзистентност на навигацијата. Иако многу регулативи сè уште се повикуваат на верзијата 2.1, експертите препорачуваат имплементација на 2.2 за да се осигура долгорочна компатибилност и да се намали потребата од идна ремедијација.

Структурата на WCAG се базира на четири основни принципи, познати под акронимот POUR: содржината мора да биде препознатлива, оперативна, разбирлива и робусна. Секој од овие принципи е преведен во специфични насоки и критериуми за успешност, кои се класифицирани во три нивоа на сообразност: A, AA и AAA. На пример, за слепите лица кои користат читачи на екран, принципот на препознатливост е од егзистенцијално значење во дигиталниот свет и бара сите слики и графикони на ниво А да имаат програмски дефиниран алтернативен текст. Понатаму, принципот на оперативност на ниво А бара целосна пристапност преку тастатура, бидејќи лицата со тешко оштетен вид не користат компјутерско глувче. За лицата со слаб вид, стандардот WCAG 2.1 на ниво АА наметнува сооднос на контраст помеѓу текст и позадина од најмалку 4.5:1, како и секој интерактивен елемент да има јасен визуелен фокус кога е избран. За глувите и наглувите лица, техничките барања на ниво А се насочени кон обезбедување синхронизирани титлови за сите претходно снимени видеа со звук. Имплементацијата на овие стандарди бара темелна промена во начинот на кој државните институции ги градат своите дигитални платформи, бидејќи користењето на автоматизирани виџети кои се додаваат како плагини на готовите сајтови не е доволно за постигнување вистинска WCAG 2.1 AA усогласеност.

Централната власт: Фасадна усогласеност и длабоки структурни бариери

Анализата на официјалните портали на централната власт укажува на системски обид за брзо, но честопати површно усогласување со новата легислатива пред истекот на декемврискиот рок. Владата на Република Северна Македонија и нејзините министерства веќе започнаа со објавување на документот насловен „Изјава за пристапност“ на своите веб-страници. Овој документ е забележлив на порталот на Владата, Министерството за внатрешни работи, Министерството за правда, Министерството за животна средина и просторно планирање, Министерството за надворешни работи, Министерството за јавна администрација и Министерството за локална самоуправа. Овие изјави најчесто се генерички и водат кон Националниот портал за е-услуги, кој треба да претставува централизирана точка за дигитална интеракција на граѓаните со државата.

Сепак, присуството на Изјавата за пристапност не е еквивалентно на техничка компатибилност. Длабинската инспекција на овие портали открива бројни прекршувања на WCAG 2.1 стандардите кои ги прават сајтовите непристапни за лицата кои користат асистивни технологии. Еден од најкритичните проблеми е начинот на кој министерствата објавуваат информации од јавен карактер. Стратешките документи, извештаите за работа, буџетските прегледи и нацрт-законите речиси по правило се прикачуваат во форма на скенирани PDF документи кои не содржат машински читлив текст. За читачот на екран кој го користи слепо лице, овој PDF е целосно празен простор, со што директно се прекршува принципот на робусност и препознатливост. Иако Законот предвидува дека институциите мора да обезбедат содржините да бидат соодветно обработливи од асистивните технологии и да нудат алтернативни формати, практиката на објавување скенирани документи продолжува.

Понатаму, навигацијата низ порталите на министерствата претставува сериозен предизвик за лицата кои не можат да користат компјутерско глувче. Кога корисникот ќе се обиде да искористи форма за контакт или да поднесе барање за слободен пристап до информации од јавен карактер преку сајтот на Министерството за јавна администрација, полињата за внесување податоци често немаат соодветни текстуални лабели кои софтверот би ги прочитал, ниту пак обезбедуваат прецизни пораки за грешка. Визуелниот дизајн на многу владини портали исто така не ги исполнува стандардите за контраст, користејќи бледи нијанси на сива или сина боја врз бела позадина. За глувите лица, порталите на централната власт претставуваат информациски вакуум кога станува збор за мултимедијалните содржини, бидејќи владините прес-конференции или промотивните видеа речиси никогаш не содржат синхронизирани титлови кои корисникот би можел да ги вклучи, ниту пак текстуални транскрипти за изговорените информации.

(Ова е прв дел од опсежната истражувачка анализа на Брц.мк. Во утрешното продолжение читајте: Зошто општините и државните претпријатија паѓаат на тестот за дигитална инклузивност?)

Втор дел: Екстремна дигитална исклученост – Општините и државните претпријатија паѓаат на тестот

Екстремна дигитална исклученост – Општините и државните претпријатија паѓаат на тестот

Редакција Брц 

Back to top button