Кога се анализира дигиталната пристапност, фокусот најчесто паѓа на техничките прилагодувања за слепите лица, додека потребите на глувите и наглувите лица често остануваат невидливи за креаторите на политиките. За оваа заедница, чиј мајчин јазик е македонскиот знаковен јазик, бариерите не се однесуваат само на аудио содржините, туку имаат длабока лингвистичка димензија. Македонскиот знаковен јазик е уникатен визуелно-знаковен јазичен систем со сопствена синтакса, граматика и морфологија кои значително се разликуваат од говорниот македонски јазик. Ова значи дека дури и кога државните сајтови би понудиле совршен пишан текст или титлови на видеата, голем дел од глувите лица кои примарно комуницираат на знаковен јазик би се соочиле со тешкотии во целосното разбирање на сложената правна и административна терминологија.
Правната заштита наспроти дигиталната реалност
Правната рамка во државата јасно ги штити нивните права. Законот за употреба на знаковниот јазик му гарантира на секое глуво и наглуво лице право на употреба на знаковниот јазик како странка или учесник во постапките пред државните органи, органите на локалната самоуправа, правосудните органи, јавните претпријатија и установи. Институциите се должни да обезбедат лиценциран толкувач од листата која ја објавува Националниот сојуз на глуви и наглуви на Република Северна Македонија. Законот предвидува строги санкции за непочитување на овие одредби, вклучително и глоби за правното лице и за одговорното лице во институцијата, како и казни за службените лица во центрите за социјална работа доколку не постапат во законскиот рок.
И покрај ваквата цврста правна основа во физичкиот свет, нејзината транслација во дигиталната сфера е практично непостоечка. Националниот сојуз на глуви и наглуви, како главна национална инвалидска организација која се бори за еднаков статус на глувите лица, посочува на огромниот недостаток на информации прилагодени на знаковен јазик. Ниту еден од клучните државни портали нема интегрирано систем за визуелно толкување преку знаковни аватари или претходно снимени видеа со толкувач кои би ги објаснувале клучните административни процедури, права и обврски.
Граѓанскиот сектор прави обиди да го пополни овој вакуум. Проектот „TALKING HANDS“ е значајна иницијатива чија цел е да обезбеди квалитетно образование на глувите лица и на толкувачите на македонски знаковен јазик, преку која знаковниот јазик за првпат стана достапен на онлајн платформа преку веб-речник со видео објаснувања. Дополнително, на веб-страницата на Националниот сојуз може да се најдат еднорачната и дворачната знаковна азбука, како и официјалната листа на лиценцирани толкувачи. Меѓутоа, овие позитивни примери од невладиниот сектор не ги ослободуваат државните институции од нивната обврска. Со наближувањето на рокот до 31 декември, институциите мора да разберат дека дигиталната пристапност за глувите лица не завршува само со автоматски генерирани титлови, туку наметнува обврска за вистинска јазична адапција на клучните јавни сервиси преку македонскиот знаковен јазик.
Перспективата на слепите лица и борбата на граѓанскиот сектор
За лицата со оштетен вид, борбата за дигитална пристапност е борба за основно човечко достоинство и право на самостоен живот. Националниот сојуз на слепите на Република Северна Македонија и неговите локални ограноци, како Здружението на слепи и лица со оштетен вид Скопје, претставуваат главен глас во артикулирањето на овие потреби пред државните органи. Слепите лица во Македонија континуирано алармираат дека државните институции се бавни во имплементацијата на инклузивните стандарди. Покрај барањата за дигитална пристапност, тие неодамна побараа и законско признавање на факсимилот како официјален потпис, што дополнително би им го олеснило правното и административното функционирање во институциите кои сè уште инсистираат на физичко присуство и рачно потпишување на документи.
Тие бараат доследна примена на стандардите за дигитална пристапност, предупредувајќи дека современото општество се дигитализира со брзо темпо, а доколку државните сајтови останат непристапни, слепите лица ќе бидат турнати во уште подлабока социјална и економска маргинализација. Мониторингот и евалуацијата на состојбите на теренот најчесто ги спроведуваат специјализирани невладини организации. Здружението за асистивна технологија „Отворете ги прозорците“ редовно спроведува истражувања и програми за мониторинг на пристапноста. Нивните наоди, комбинирани со извештаите на Фондацијата „Метаморфозис“, недвосмислено укажуваат дека имплементацијата на WCAG стандардите во македонскиот јавен сектор бара итна системска ревизија на изворниот код на сајтовите, а не само површни козметички промени.
(Ова е трет дел од опсежната истражувачка анализа на Брц.мк. Во утрешното, последно продолжение читајте: Што по 31 декември – Народниот правобранител и ризикот од лавина тужби за дискриминација.)
Прв дел: Рокот истекува: Фасадна усогласеност за дигитална пристапност на владините сајтови
Втор дел: Екстремна дигитална исклученост – Општините и државните претпријатија паѓаат на тестот










