
Дваесет години по усвојувањето на Конвенцијата на Обединетите нации за правата на лицата со попреченост, најголемиот предизвик повеќе не е признавањето на правата на хартија, туку нивното претворање во реалност во училиштата, на работните места, во јавните институции и сè повеќе – во дигиталниот свет.
Комитетот на ОН за правата на лицата со попреченост на 27 август во Женева ја одбележа 20-годишнината од Конвенцијата под мотото „CRPD at 20: Патот на Комитетот, сегашните предизвици и идните насоки“. Заменичката високa комесарка на ОН за човекови права Ава Дабо оцени дека Конвенцијата во изминатите две децении суштински го променила погледот кон попреченоста – од пристап заснован на милосрдие и социјална грижа кон концепт заснован на права, еднаквост и инклузија.
Но од ОН предупредуваат дека токму спроведувањето останува централниот проблем.
Лицата со попреченост и натаму се соочуваат со структурни бариери во образованието, здравството, вработувањето, социјалната заштита и технологијата. На одбележувањето во Женева беше оценето дека речиси сите индикатори за попреченост поврзани со Целите за одржлив развој заостануваат зад планираното.
Следната голема граница е дигиталната пристапност
Технологијата станува едно од клучните полиња на кои ќе се мери успехот на Конвенцијата во следните години.
На конференцијата на државите потписнички во Њујорк годинава посебен настан беше посветен токму на дигиталната трансформација и попреченоста. ОН посочуваат дека вештачката интелигенција, автоматското препознавање говор, автоматските титлови, алатките што опишуваат фотографии, алтернативната и аугментативната комуникација и паметните асистивни уреди можат значително да ја зголемат независноста на лицата со попреченост.
Но истата технологија може да создаде и нови бариери.
Алгоритамската пристрасност, непристапните веб-страници и апликации, високата цена на асистивната технологија, недостигот од дигитални вештини и ризиците за приватноста и личните податоци се меѓу проблемите што ОН ги издвојуваат како нови форми на потенцијална дискриминација.
Пораката од одбележувањето во Женева беше директна: кога вештачката интелигенција и дигиталната трансформација го менуваат општеството, лицата со попреченост мора да учествуваат во создавањето на таа иднина.
Ако пристапноста се додава дури откако производот или услугата ќе бидат направени, бариерите веќе се создадени. Затоа универзалниот дизајн и пристапноста треба да бидат вградени уште од почетокот.
Пристапноста на интернет не е дополнителна погодност
Дигиталната пристапност всушност не е нова обврска.
Членот 9 од Конвенцијата го опфаќа пристапот до информациски и комуникациски технологии и системи, а Конвенцијата бара информациите наменети за јавноста да бидат достапни во пристапни формати и технологии без дополнителен трошок за лицата со попреченост.
Документот ги повикува и приватните компании кои обезбедуваат услуги за јавноста, вклучително и преку интернет, своите информации и услуги да ги направат пристапни.
Дваесет години подоцна оваа обврска добива многу пошироко значење.
Банкарството, купувањето, образованието, барањето работа, здравствените услуги, комуникацијата со институциите, медиумите и голем дел од секојдневниот живот сè повеќе се префрлаат на екран.
Непристапна апликација затоа веќе не значи само непријатност. Таа може да значи невозможност човек самостојно да плати сметка, да закаже лекар, да аплицира за работа или да добие информација од јавна институција.
И ОН воведуваат посебен индикатор за дигитална пристапност
Во 2026 година Обединетите нации ја воведоа и новата Стратегија за инклузија на лицата со попреченост 2.0, која ќе важи до 2030 година.
Во новата рамка дигиталната пристапност е издвоена како еден од индикаторите според кои ќе се оценува напредокот на системот на ОН, заедно со подобро собирање податоци и следење на средствата што се вложуваат во инклузијата.
Тоа е значајна промена: дигиталната пристапност повеќе не се третира како технички додаток, туку како дел од институционалната одговорност.
193 држави се дел од Конвенцијата
Конвенцијата беше усвоена од Генералното собрание на ОН на 13 декември 2006 година, а стапи во сила на 3 мај 2008 година.
Според најновата евиденција на ОН, таа денес има 193 страни, што ја прави еден од најшироко прифатените меѓународни договори за човекови права.
Македонија ја потпиша Конвенцијата на 30 март 2007 година, а ја ратификуваше на 29 декември 2011 година. За земјата Конвенцијата стапи во сила на 28 јануари 2012 година.
Земјата има преземено и обврска во процесот на дигиталната трансформација до крајот на 2027 година услугите на национално и локално ниво да станат поквалитетни, поефикасни, подостапни и чувствителни и на потребите поврзани со попреченоста. Во истото ветување се споменуваат и регулирањето на вештачката интелигенција и новите технологии.
По две децении, затоа, прашањето веќе не е дали лицата со попреченост имаат право да учествуваат рамноправно во општеството – Конвенцијата тоа јасно го утврди.
Прашањето за следните години е дали истото право ќе биде обезбедено и во светот што сè побрзо се претвора во дигитален.
Редакција Брц










