Истекот на рокот на 31 декември 2026 година ќе ја промени правната природа на дигиталната непристапност, од технички недостаток, таа официјално ќе стане законски прекршок и акт на дискриминација. Во овој контекст, улогата на Народниот правобранител станува клучна. Според Законот за народен правобранител, оваа институција ги штити уставните и законските права на граѓаните, постапувајќи совесно, непристрасно и ефикасно при секоја претставка. Законот му дава на Омбудсманот широки овластувања во заштитата на ранливите категории, вклучително и лицата со попреченост.
Тој има право да спроведува директен увид во работата на институциите, да прибавува докази и податоци без оглед на степенот на доверливост, да повикува службени лица на разговор и да бара мислење од стручни институции. Особено е важно што во случаи на повреда на правата на поголем број граѓани или лица со попреченост, Народниот правобранител може да покрене иницијатива пред Постојаната Анкетна Комисија за заштита на слободите и правата на граѓанинот во Собранието на Република Северна Македонија за испитување на случаите и преземање на итни мерки. Со оглед на тоа што сите државни институции ќе бидат законски обврзани да бидат дигитално пристапни, секое лице со оштетен вид или слух кое нема да може да пристапи до документ, да добие е-услуга или да го искористи правото на 15-дневен рок за добивање пристапна алтернатива, ќе има легитимно право да поднесе претставка до Народниот правобранител. Ова значи дека по 1 јануари, државните органи кои нема да ги усогласат своите платформи се соочуваат со ризик од масовни претставки за системска институционална дискриминација, што може да резултира со сериозни политички, правни и финансиски импликации.
Системски импликации и бирократски предизвици
Фактичката состојба на теренот, споредена со законските рокови, укажува на неколку критични системски предизвици со кои државата ќе се соочи по истекот на годината. Механизмот за барање пристапна алтернатива и законскиот рок за одговор од 15 работни дена има потенцијал да предизвика сериозно бирократско тесно грло. Со оглед на фактот дека десетици илјади документи, формулари, закони и извештаи се објавени во непристапни формати на сајтовите на министерствата и општините, институциите може да бидат преплавени со индивидуални барања од слепи лица за нивно конвертирање во читливи формати. Јавната администрација, која веќе се соочува со проблеми со капацитетите, нема да може да одговори на овие барања во законскиот рок доколку не воспостави автоматизирани процеси или не ангажира посветен персонал, а пробивањето на овие рокови директно ќе значи кршење на Законот за пристапност.
Диспаритетот помеѓу централната и локалната власт ќе создаде нееднаквост во уживањето на граѓанските права. Релативниот напредок на владините министерства ќе биде засенет од целосната дигитална исклученост на општинско ниво, креирајќи апсурдна ситуација во која слепо лице ќе може пристапно да поднесе даночна пријава до УЈП, но нема да може пристапно да прочита соопштение од својата општина. Дополнително, одржувањето на дигиталната пристапност бара континуирана едукација. Пристапноста не е еднократна интервенција која се решава со редизајн на сајтот пред 31 декември. Секоја нова статија, видео или слика што ќе ја објави службеникот по 1 јануари мора да биде усогласена со стандардите. Доколку администрацијата не биде соодветно обучена да работи според овие насоки, сајтовите повторно ќе станат непристапни за само неколку недели.
Преминување од административни кон технички решенија
Сеопфатната анализа на подготвеноста на македонските државни сајтови открива комплексна слика на општество кое се наоѓа на крстопат помеѓу напредните европски правни норми и суровата техничка реалност на институционалните капацитети. Донесувањето на Законот за пристапност на веб-страниците и мобилните апликации претставува монументален чекор кон гарантирање на дигиталните човекови права. Сепак, формалните декларации не се доволни за суштинска инклузија додека огромното мнозинство од локалната самоуправа и виталните сервиси остануваат длабоко непристапни.
За да се избегне колапс на системот по 31 декември, државата мора веднаш да премине од административно кон техничко решавање на проблемот. Ова наметнува потреба од итни интервенции во изворниот код на веб-страниците, елиминирање на праксата на користење површни виџети, обезбедување централизирани финансиски фондови за општинските портали и континуирана едукација на јавната администрација. Само преку доследна примена на меѓународните стандарди, дигиталната трансформација конечно ќе стане мост кон целосно и достоинствено учество на лицата со оштетен вид и слух во македонското општество.
Редакција Брц
Прв дел: Рокот истекува: Фасадна усогласеност за дигитална пристапност на владините сајтови
Втор дел: Екстремна дигитална исклученост – Општините и државните претпријатија паѓаат на тестот
Трет дел: Невидливите бариери: Знаковниот јазик и секојдневната борба на лицата со оштетен вид и слух










