Сите локални транспортни власти во Англија ќе мора најдоцна до 1 април 2027 година јавно да покажат колку нивните автобуски мрежи навистина се достапни за лицата со попреченост и што конкретно ќе направат за да ги отстранат постојните бариери.
Британското Министерство за транспорт на 28 август објави нови официјални насоки за изработка на таканаречените Bus Network Accessibility Plans – планови за пристапност на автобуските мрежи. Обврската произлегува од Bus Services Act 2025 и важи за сите локални транспортни власти во Англија.
Секој план ќе мора да даде одговор на три основни прашања: кои елементи на постојната автобуска мрежа им помагаат на лицата со попреченост, дали тие навистина овозможуваат самостојно, безбедно и разумно удобно патување и кои дополнителни мерки ќе бидат преземени за подобрување на пристапноста.
Планот нема да биде документ што еднаш ќе се изработи и ќе се заборави. Локалните власти ќе мора да го преиспитуваат и ажурираат најмалку еднаш на секои три години, а и порано доколку има значителни промени во локалните автобуски услуги.
Не е доволно автобусот да има рампа
Особено значаен дел од новиот британски пристап е тоа што пристапноста не се сведува само на физичкиот пристап до возилото.
Министерството бара да се разгледува целото патување на патникот – од моментот кога лицето почнува да го планира патувањето, преку купувањето билет, пристапот до автобуската станица или постојката, чекањето, качувањето, патувањето во автобусот, симнувањето и поврзувањето со друг вид превоз, па сè до можноста да се поднесе поплака ако нешто тргне наопаку.
Тоа значи дека автобус со рампа сам по себе не ја прави мрежата пристапна ако, на пример, до постојката не може да стигне лице со инвалидска количка, ако информациите за пристигнување се достапни само визуелно или ако возачот не знае како да му обезбеди соодветна поддршка на патник со попреченост.
Во официјалните насоки британската Влада како потенцијални мерки наведува втор простор за инвалидска количка во новите и реконструираните автобуси, јасно означени приоритетни седишта, усогласени звучни и визуелни информации во возилата, звучни информации за пристигнување на постојките, како и стандарди за помош што возачите треба да им ја обезбедуваат на патниците со попреченост.
Се предлага и задржување на печатените возни редови на постојките, затоа што не сите патници користат паметни телефони, како и можност за таканаречени taxi guarantee шеми преку кои на корисник на инвалидска количка би му бил обезбеден алтернативен превоз ако предвиденото место во автобусот веќе е зафатено.
Информацијата мора и да се слуша, не само да се гледа
Посебен акцент е ставен на достапноста на информациите.
Како пример за несоодветен систем Министерството наведува автобуска постојка на која информацијата за пристигнувањето на автобусите се прикажува само на визуелен дисплеј, без звучна верзија што може да ја користи слеп или слабовиден патник.
За соодветен систем се смета оној во кој информацијата е достапна визуелно, звучно и преку пристапни дигитални канали.
Од локалните власти се бара да проверуваат дали текстот е доволно голем и читлив, дали звучните известувања содржат доволно информации за патникот да го идентификува автобусот што му е потребен и дали веб-страниците и апликациите можат да ги користат лица со различни потреби за пристапност.
Во насоките се споменува и понова технологија како Auracast, Bluetooth систем преку кој звучните известувања во автобусот можат директно да се пренесуваат до компатибилни слушни апарати и други уреди.
Не се мисли само на физичка попреченост
Британскиот план бара пристапноста да се проценува за многу поширок спектар патници.
Локалните власти треба да ги разгледуваат потребите на лица со физичка, сензорна, интелектуална и попреченост во учењето, но и на лица со ментални здравствени состојби, хронични заболувања и невродивергентни лица.
Официјалните насоки предупредуваат дека мрежата не може да добие висока оценка за пристапност само затоа што е добра за една група патници, доколку истовремено создава сериозни бариери за друга.
Според најновото истражување за семејните ресурси цитирано од британското Министерство за транспорт, во Обединетото Кралство живеат околу 16,8 милиони лица со попреченост, односно приближно една четвртина од населението. Министерството посочува дека тие често повеќе зависат од локалниот јавен превоз, особено таму каде што околината или алтернативните видови транспорт не ги задоволуваат нивните потреби.
Од „што не е во ред со патникот?“ кон „што не е во ред со системот?“
Еден од најинтересните елементи на новите насоки е експлицитното повикување на социјалниот модел на попреченост.
Според овој пристап, проблемот не се бара во лицето и неговата попреченост, туку во бариерите што ги создаваат општеството и системот.
Тие бариери можат да бидат физички – како непристапно возило или постојка, но и организациски, комуникациски или поврзани со однесувањето на персоналот.
Британското Министерство го формулира пристапот како промена на прашањето: наместо системот да се прашува што „не е во ред“ со патникот, треба да утврди кои бариери самиот систем ги создава и како може да ги отстрани.
Лицата со попреченост мора да учествуваат во правењето на плановите
Локалните власти нема да можат плановите да ги изработуваат само административно.
При подготовката и ревизијата тие имаат законска обврска да се консултираат со лица со попреченост кои го користат или потенцијално би го користеле автобускиот превоз, со организации што ги претставуваат, со автобуски оператори и со други релевантни чинители.
Но Владата бара и нешто повеќе од формална консултација.
На властите им се препорачува пристап на ко-дизајнирање, односно лицата со попреченост да бидат вклучени уште од почетокот на процесот и нивното практично искуство да влијае врз решенијата.
Во насоките се препорачува во процесот да учествуваат луѓе со различни видови видливи и невидливи попречености, а за таканаречените „експерти од искуство“ се препорачува и надомест за времето што го вложуваат во работата.
И самиот план мора да биде пристапен
Има уште еден важен услов: документот што објаснува како автобусите ќе станат пристапни и самиот мора да биде достапен за лицата со попреченост.
Локалните власти треба плановите да ги објавуваат во пристапен дигитален формат и бесплатно да ги обезбедуваат во алтернативни формати кога е потребно, меѓу кои аудио, Брајово писмо и Easy Read.
Предвиден е и пократок практичен водич за патниците во кој на разбирлив начин ќе биде објаснето кои пристапни можности веќе постојат и што треба дополнително да се подобри. Тој треба да биде достапен и како пристапна веб-страница и како печатен материјал во автобусите, транспортните центри и локалните институции.
Новата обврска беше воведена со Bus Services Act 2025, а релевантната законска одредба стапи во сила на 1 април 2026 година. Тоа им остава една година на локалните власти – до 1 април 2027 – да ги објават првите планови.
Целта на британскиот модел е пристапноста повеќе да не зависи само од поединечни проекти или добра волја на операторите, туку секоја локална власт јавно да покаже каква е состојбата, каде се бариерите и што конкретно ќе направи за нивно отстранување.
Редакција Брц










